Türkiye’de bir çiftin evlenme süreci üç ayrı aşamadan oluşabilir: nişan, dini nikah (imam nikahı) ve resmi nikah. Ama bu üç aşamanın birbiriyle ilişkisi ve dini anlamda hangisinin ne zaman gerekli olduğu ciddi biçimde karıştırılıyor. “Dini nikah olmadan birlikte yaşanır mı?” sorusundan “resmi nikah yaptıktan sonra dini nikah şart mı?”ya kadar her konuda net bir çerçeve çizmek mümkün.
Nişan: Ne Kadar Bağlayıcı?
Nişan, İslam hukukunda “hıtbe” yani söz kesme olarak tanımlanır. Hukuki veya dini bir akid değildir; yalnızca evlenme niyetini bildiren karşılıklı bir vaattir. Dini açıdan bakıldığında nişanlı çift hâlâ yabancı (namahrem) sayılır: yalnız kalmaları, fiziksel temas yasağı nikah öncesine kadar geçerlidir. Nişanın bozulması günah değildir; ama sebebsiz yere bozulursa kırılan kalpler ve verilen sözler bakımından bir ahlaki sorumluluk doğar.
Dini Nikah Nedir, Kim Kıyar?
Dini nikah, İslam hukukuna göre evlilik akdinin kurulmasıdır. Türkiye’de bu akdi resmi olarak kıyabilmek için müftü veya yetkilendirilmiş imam olması gerekir. 2017 yılından itibaren Türk hukukunda müftüler resmî nikah kıyabilme yetkisine kavuştu; bu nedenle “dini nikah mı, resmi nikah mı?” sorusu artık kısmen birleşti. Dini nikahın geçerli sayılması için dört temel unsur gerekir: icap ve kabul (tarafların açık rızası), iki erkek şahit veya muadili, mehir belirlenmesi ve herhangi bir kıyıcının bulunması. Velinin rolü Hanefi mezhebinde farklı yorumlanır: akıl baliğ bir kadın velisiz de nikah kıyabilir; ama örfün ve ailenin rızası dinen de ahlaken de önemlidir.
Resmî Nikah: Hukuki Gereklilik
Türkiye’de belediye veya müftülük önünde gerçekleştirilen ve nüfus müdürlüğünde tescil edilen nikah, resmî evlilik sayılır. Bu olmadan gerçekleştirilen bir birliktelik hukuken evlilik değildir; sağlık sigortası, miras, velayet gibi haklara erişim sağlamaz. Dini nikahı müftü kıydıysa resmî tescil de aynı anda yapılmış olur. Ama imam tarafından kıyılan dini nikah resmî kayıt içermez; bu çiftlerin mutlaka belediyeye de gitmesi gerekir.
Sıkça Sorulan: Resmi Nikahtan Sonra Dini Nikah Şart mı?
Müftü önünde kıyılan resmî nikahta, akid aynı zamanda İslam hukukunun şartlarını da karşılar: iki şahit, rıza, mehir. Bu durumda ayrıca bir dini nikah töreni gerekmiyor. Ama bazı aileler kültürel gelenek olarak evde veya camilerde imam huzurunda ayrıca bir tören yapmak istiyor; bu dinen sorun değildir, yalnızca törensel bir tekrardır. Müftü dışında bir imamın kıydığı nikah ise yalnızca dini akid içerir, resmi hukuki geçerliliği yoktur.
Mehir: Sembolik mi, Gerçek mi?
Mehir, nikahın ayrılmaz parçasıdır. İslam hukukunda kadına ait bir hak olup erkek tarafından belirlenir ve ödenmesi gerekir. Nikahta “sembolik bir altın lira” gibi yaklaşımlar mehri küçümsüyor ama dinen geçerli. Bununla birlikte, borcun fiilen ödenmesi ya da kadının kabul etmesi gerekir. Anlaşılan miktarın nikah esnasında veya daha sonra ödenmesi mümkündür. Ödenmeyen mehir borç olarak kalır; kadın bu alacaktan vazgeçmezse erkeğin zimmetinde bir hak bulunur.
Nişan ile Dini Nikah Arasındaki Pratik Çizgi
Diyanet’in ve büyük çoğunluğun görüşü açıktır: nişanlı çift evlilik akdi yaşanana kadar yabancı hükmündedir. Yani nişan fotoğraf çekimi, aile yemekleri, birlikte alışveriş —bu tür ortamlarda aile gözetimi altında bulunmak dinen sorun yaratmaz. Ama nişanlının evinde yalnız vakit geçirmek bu çizginin ötesine geçmektir. Aile baskısıyla veya pratik nedenlerle bu durumlar yaşanıyorsa, resmi nikahı öne almak ya da akdi hızlandırmak en doğru çözümdür.
Diyanet’e Başvurmak
Müftülük nikahı yapmak için çiftlerin ilçe müftülüğüne kimlik belgesiyle başvurmaları yeterli. Sağlık raporu, kan tahlili ve belediye nikahı için istenen diğer belgeler müftülük nikahında da aynı şekilde aranır; çünkü tescil aynı anda yapılmaktadır. Süreç belediye nikahıyla neredeyse aynıdır; ayrım yalnızca törende ve kıyıcının rolündedir.