Zekat hesaplamak çoğu kişiye karmaşık gelir çünkü tek bir formül yok: altın, nakit, hisse senedi ve ticaret malı farklı kurallara tabi. Ama her biri için temel mantık aynı: nisap miktarını aşıyor musun ve üzerinden bir yıl geçti mi? İkisi “evet”se zekat farzlaşır.
Nisap: Sınırı Belirleyen Ölçü
Nisap, zekata tabi olmanın alt eşiğidir. İki ayrı ölçüt kullanılır: 80,18 gram altın veya 561,26 gram gümüş. Hangisini esas alacağınız mezhep tercihine ve uygulamaya göre değişir; günümüzde gümüş nisabı çok daha düşük kaldığından daha geniş bir kitleyi kapsıyor. Diyanet İşleri Başkanlığı her yılın zekat döneminde güncel altın fiyatıyla nisap karşılığını TL cinsinden açıklar; o yılın güncel rakamını diyanet.gov.tr üzerinden takip etmek en sağlıklısı.
Altın ve Gümüş İçin Hesaplama
Elinizde 100 gram 22 ayar altın varsa, önce saf altın miktarını hesaplayın: 100 × (22/24) ≈ 91,7 gram. Bu miktar nisap sınırı olan 80,18 gramı aşıyorsa ve üzerinden bir hicri yıl (yaklaşık 354 gün) geçmişse zekat vacip olur. Zekat oranı kırkta bir, yani %2,5’tir. 91,7 gram × 0,025 = 2,29 gram altın değerinde zekat verirsiniz; bunu altın olarak da nakit karşılığı olarak da verebilirsiniz.
Takı olarak kullandığınız altınlar için mezheplere göre görüş farklılığı var: Hanefilerde kullanılan takı da zekata tabidir; Şafilerde ise zekat gerekmez. Kendi mezhebi tercihini bilmeyenler için Diyanet, Hanefi görüşünü esas alır.
Nakit Para ve Banka Mevduatı
Cüzdanınızdaki nakit, banka hesabınızdaki TL veya döviz, tümü zekat hesabına girer. Hesaplama basit: yıl boyunca elinizde kalan minimum bakiyeyi değil, zekat gününüzde elinizde olan toplam tutarı esas alırsınız. Bu tutarı o günün altın fiyatıyla nisaba dönüştürün; nisabı aşıyorsa %2,5 zekat verin. Örnek: bugün 500.000 TL’niz var, nisap ≈ 80,18 gram × güncel gram fiyatı. Eğer bu tutarı aşıyorsa 500.000 × 0,025 = 12.500 TL zekat.
Ticaret Malı ve Stok
Bir işyeri işleten veya online satış yapan biri için zekat şu şekilde işler: yıl sonunda (zekat gününüzde) satılmak üzere elinizde bulunan tüm malın piyasa değeri hesap edilir. Bu değere alacaklarınızı ve nakdinizi ekleyin; borçlarınızı düşün. Net rakam nisabı aşıyorsa %2,5 zekat. Deposunuzdaki ürünlerin maliyet değerini değil, satış fiyatını esas almak daha doğru kabul edilir; çünkü piyasaya sürüldüklerinde o fiyatla işlem görürler.
Hisse Senedi ve Yatırım Fonları
Bu alan en çok tereddüt yaratan konuların başındadır. Genel yaklaşım: hisse senetleri için iki seçenek değerlendirilebilir. Birincisi, şirketin bilançosundaki zekata tabi varlıkların hisseye düşen payını hesaplamak (daha teknik). İkincisi, hissenin piyasa değerinin tamamını esas alıp %2,5 vermek (daha pratik ve ihtiyatlı). Yatırım fonları için de benzer mantık geçerlidir. Diyanet bu konuda bağlayıcı tek bir formül sunmamıştır; müftülük danışmanı ya da İslam ekonomisi uzmanlarından görüş almak faydalıdır.
Zekat Verme Zamanı
Nisap miktarını aştığınız günden itibaren bir hicri yıl dolunca zekat vacip olur. Birçok kişi pratik olması için zekat gününü Ramazan ayına taşır; bu caizdir. Ramazanda zekat vermek farzdaki dini yükümlülüğü yerine getirmenin yanı sıra sevabını da artırır. Ancak zamanı geldiğinde geciktirmek caiz değildir.
Kısa Özet: Neyi, Ne Kadar?
- Altın: nisabı (80,18 gr saf altın) aşıyorsa %2,5
- Gümüş: 561 gramı aşıyorsa %2,5
- Nakit/mevduat: altın nisabı TL karşılığını aşıyorsa %2,5
- Ticaret malı: zekat günündeki piyasa değeri (net) × %2,5
- Hisse senedi: piyasa değeri veya şirketin zekata tabi aktiflerinin payı × %2,5
Zekat, disiplinli bir hesap sorusudur. Doğru yapmak için her varlık türünü ayrı ayrı değerlendirmek, nisap sınırlarını o yılın fiyatlarıyla güncellemek ve şüphe duyduğunuz konular için bir müftüye danışmak gerekir.